Буряад ИТ
Четверг, 30 мая 2019 06:03

Түрэл нютагтаяа хахасалга

Энэ ушар гурбан жэлэй саада тээ болоо hэн. Зунай бороотой үглөөгүүр би Захаамин хото ошохо hанаатай харгы дээрэ гарабаб. Хэдэн үдэр соо бороо ороhон аад, мүнөөдэршье болихо янзагүй жэжэхэн бороо аалихан шэдэрhээр лэ байна. Хаа хаанагүй харгы дээгүүр шалбааг тогтошонхой, нэбтэ шобто норшоhон газарhаа манан хөөрэжэ, бүрхэг тэнгэриин хаяаhаа зууралдан, үүлэн болохоёо тэгүүлнэ. Энэ бороон соогуур машина ябахань гү гэжэ hанажа байтарни хүнгэн машина бии болоод, хажуудамни тогтошобо. Машинада hуужа, мэндэеэ хэлсээд, харгын хани болохо хүнүүдээ hонирхон харабаб. Нютагаймнай залуу хүн холоhоо бууhан айлшадаа хото хүрэтэр хүргэжэ ябаhан байба. Тэдэнь баабай басаган хоёр юм ха. Абань наян наhанhаа үнгэржэ ябаhан буурал сагаан толгойтой, туранхайшаг, яржагар хатуу бэетэй, нюргаар дунда зэргын, үшөөл хүнгэхэн зандаа үбгэжөөл байба .Басаганиинь табяад наhанай сэбэрхэн шарайтай, номгон даруухан харасатай эхэнэр. Монгол оронhоо хүршындэмнай айлшад буугаа гэжэ дуулаhанаа hанажа, тэдэнэр гэртээ бусажа ябаа юм байна гэжэ ойлгобоб.

Абань ехэл сэдьхэлээ хүдэлгэнги машинын сонхоор хараашалан, ябана.Санага нютагай тэг дундуур урдадаг Сэхир голой баруун тээхи Сарлаанай талые, Баатар хаан уулын хормой руу гараараа заан байжа, басагандаа хэлэбэ: ” Хар даа, хүү минь, минии төрсөн нутаг ямар гоёор манаран, дунгиаартан ногоорч байна вэ?” - гээд,эбдүүсэн, hалганаhан хоолойгоор дуугарба.

Уданшьегүй бидэнэр Ташаашын дабаан дээрэ хүрэжэ ерэбэбди. Машинамнай тогтожо, үбгэн газаашаа гаража, харгын захада ногоон дээрэ үбдэглэн hуушаба. Тиигээд хэдэ дахин доро дохин мүргэбэ.Тиин түрэл тоонтынгоо хүрьhэндэ толгойгоороо тулан, уйлан hагад шэшэрhэн хоолойгоор Санага нютагаа, Баатар хаан уулаяа дурдан шэбшэжэ, альган соогоо газарай хүрьhэ адхан абаад, үнэсэн байжа, наманшалан мүргэнэ. Басагаяа дуудажа асараад, hүгэдүүлэн мүргүүлбэ.

- Нутаг минь, өршөө, амьд яваа сагтаа чамайгаа би мартахгүй, зүүдэндээ би эргэн ирхэв. Дахиж надад нутгаа эргэн ирэх хувь заяа байх уу? Амтан

агаар чинь аршаан билээ, алтан хүрьс чинь элэг дулаан билээ. Дахиж чамайгаа үзөөд буцах чадал тэнхээ надад байх уу? - гэжэ уйлан хэлэжэ, нюураараа тоонтынгоо нойтон хүрьhэндэ мүргэн хэлэжэл байна. Хасар дээгүүрнь нёлбоhод мухарина, нюсэгэн толгой дээрэhээнь хүйтэн бороогой дуhалнууд гоожожо, заха хүзүү руунь ороно.Теэд үбгэн юушье тооногүй, мүргэжэл hууна. Һүүлшынхиеэ нютагаа эрьеэд бусажа ябаhанаа элитээр мэдэржэ, газар нютагайнгаа хүсые бэендээ шэнгээжэ абаха гэhэндэл, үбгэн нойтон ногоон дээрэ hунан хэбтэшэбэ. Орон нютагайнь бурхад hүүлынхиеэ аршаан аадараараа угаажа абаха гэhэндэл, гэнтэ бороон шааяшаба. Ямаршье хүнэй тэсэхын аргагүй гуниг уйдхар сэдьхэлэй оёорhоо дэлбэрэн, түрин гараад, нэгэ мэдэхэдээ үбгэнтэй адли уйлалсажа байбаб. Харahамни басаганииншье уйлана, залуу жолоошомнай нулимсаа аршана. Тиин басаганиинь: “Аа-ваа, бос доо. Явах болоо”, - гээд, абаяа hугадан бодхожо, машинадаа hуулгаба.

Саашаа ябахадаа, хүн бүхэмнай хүндэ гэгшын мэдэрэл, гунигта даруулшанхай, абяа шэмээгүй ябаабди. Алтан дэлхэй дээрэ түрэhэн юрын хүнэй орёо, хүшэр хуби заяан тухай, оршолонто юртэмсын дабашагүй ехэ дабаанууд тухай харгын утыешье мэдэнгүй бодомжолоо hэм.

Захаамин хото хүрэжэ, хани халуунаар хахасаад, тараа hэмди. Энэ ушар хэдэн үдэр соо досооhоомни гараагүй hэн. Санагадаа ерээд, би тэрэ үбгэн тухай түрэл гаралhаань hурагшалжа, яахадаа энэ хүн түрэл нютагhаань таhаржа, холын хари гүрэндэ амидарха болоо hэм гэжэ hонирхобоб.

Энэ гайхамшаг, аймшагтайшье ушар иимэ. Үнгэрhэн зуун жэлэй гушаад онуудhаа энэ ушар эхиеэ абана. Тэрэ үедэ гүрэн доторнай үмсэ үгы хэгдэжэ, хамтын ажахынууд тогтожо, үгытэй- баян, коммунист- ангиин дайсан гэжэ арад зон хоёр тээшээ хубааржа, шуhата тэмсэл эхилээ.Баян нюдарган, хулааг гэжэ хардуулжа, ажалша бүхэриг, шадал hайтай бүлэнүүд зөөриеэ буляалгажа, түрмэдэ хаагдажа, сүлэлгэндэ туугдажа, Санагын Даша- Пүнсэглинг хиидэй ламанар, хубарагууд түрмэ шорондо хаагдажа, дасан дугангууд hандаргагдаа hэн.

Бадма хүбүүхэн тиихэдэ арбаад наhатай байгаа. Баян шадалтай айлай үри бэлэй. Эжы аба хоёрыень сүлэжэ, гэр барааень хуряажа абаа hэн.Арбан зургаан наhатай ахатаяа орохо гэргүй, ошохо газаргүй болошоо hэн. Ахань дасанай хубараг байгаа. Шэрээтэ ламхай хатуу шэрүүн сагай ерэжэ, дасанайнгаа hалан hандархые уридшалан мэдэнхэй, лама хубарагуудаа бэеэ абархыеньзаабари үгэhэн байгаа.

Бадма ахатаяа баруулжаа Монгол орохо гэжэ зорижо гараба. Хүнэй ябаагүй зүргэнүүд, үдхэн ой тайга, хада хабсагай, түргэн уhа голнуудые гаталан ябабад. Хэдэн хоног соо төөрижэ, тулиhан ядарhандаа ахань үбдэшэбэ. Бадма ахаяа нюргандаа үргэлөөд шадaхысаа ябаба. Теэд жаахан хүбүүн хаана холо хүрэхэ бэлэй...

Ахынгаа наhан болоходонь, тэрэнээ хүбхэ доро даражархёод, хүбүүхэн хүбшэ тайгые дабажа шадаа hэн. Үлэн хооhон, үхэхэ туйлдаа хүрэhэн хүбүүхэн айл зондо хүрэбэ. Арай шамай ами хоолойгоо залгажа, айл хоорондуур ябажа байдаг болоо hэн. Анханhаа ухаансар, hүбэлгэн Бадмын талаан боложо, үхибүүгүй нэгэ монгол айл тэрэниие байлгадаг болобо. Тэрэ гэртэхи ажалыень хамhалсаад, адууень харалсадаг болобо. Тэрэ үеэр Монгол ороhон буряадуудые барижа тушаадаг, ямаршье хуулигүйгөөр япон тагнуулшад гэжэ хардаад, буудажа аладаг байгаа. Тэдээндэ туhалдаг хүнүүдые хэhээдэг, гэрыень галдажархидаг байгаа. Буряад хүбүүе үргэжэ аба hан айлайхи баhал нюуса байдалда оронхой зобожо, айжа байдаг байгаа. Бадма яhала түргэн монгол хэлэтэй болоhон байгаа.

Саг ошожо, Бадма бэеэ хүсэжэ, албанда мордобо. Сэрэгтэ мордоод, үргэhэн эжы абадаа тэрэ нэгэ хэдэн саг соо бэшэг захяа бэшэбэгүй. Гэнтэ абань Монгол ороной аяар зүүн захада хилэ дээрэ Бадмаяа бэдэржэ, оложо ерэhэн байгаа. Уулзаад, hанаагаа амараад, гэртээ бусаа hэн.Эгээл тэрэ үеэр япон булимтарагшад Монгол ороной хилэ эбдэдэг, хүндэ саг ерэхээ байгаа. Удангүй Халхын голой дайн эхилжэ, Бадма эрэлхэг зоригтойгоор тулалдажа, дайгаа даража гэртээ бусаа hэн.

Дайнай hүүлээр Бадма ниислэл хотодо үлдэжэ, түмэр харгын ажалшан болохо хүсэлтэй, поездын машинистын hургуули гараад, мэргэжэлтэй, ажалтай болобо. Гэр бүлэтэй боложо, Улаан – Баатарта түбхинэбэ. Тэрэл мэргэжэлээрээ олон жэл соо хүдэлжэ, Монгол орон соогуураашье, гадаада гүрэнөөршье ябажа гараа.

Сагай урасхал түргэн, Бадам гуай нэрэтэй түрэтэй, алдар габьяатай, дайнай болон хүдэлмэриин хүндэтэ ветеран болоhон. Үри хүүгэдээ үргэжэ, hургажа гаргаад, бүрин түгэс ажаhуудалтай болоhон байна. Бадам гуйан hанаа сэдьхэлдэнь нэгэл юумэн дутуу, ходо зобоодог hэн. Тэрэ юум бэ гэбэл- түрэл hайхан тоонто Санагань ходол досоонь байдаг hэн. Хэды дахин баруулжаа, зүүлжээ түмэр харгыгаараа ябахадаа, Зэдэ станци дээгүүр гарахадаа, зүрхэ сэдьхэлынь үшөө баруулжаа Захаамин тээшээ тэгүүлдэг hэм. Теэд тэрэ сагта тиишэ ошохо эрхэгүй, баруулжаа хараад лэ, алад саашаа дабшадаг hэн. Гансал аяар 1967 ондо одоол Бадам зүбшөөл абажа, гушаад

жэлэй үнгэрhэн хойно нютагтаа айлшалжа ерээ hэн. Эжынь сүлэлгэдөө наhа бараhан, абань түрмэhөө табигдажа, нютагаа бусаашье hаа, хүбүүтэеэ уулзаха хубигүй, хахад жэлэй урдахана наhан болошоhон байгаа hэн. Тэрэ бага хүбүүмни амиды мэндэ ябана гэжэ мэдээгүй hэн.

Хоёр гүрэнэй хоорондо хилэ табигдахада хоёр тээшээ таhарhан, aха дүүнэр, түрэл саданар олон байдаг. Бүхы нahан соогоо зүрхэ сэдьхэлэйнгээ оёорто хүндүүлхэй, үбшэ зоболондо үрэмдүүлжэ ябаха гээшэ тон хэсүү. Тэрээнээ хүндэ харуулжа болохогүй, нюуха, үгэ алдажа болохогүй, би буряадби гэжэ хэлэжэ болохогүй саг байгаа. Иимэ хүндэ ашаа сэдьхэлэйнгээ оёорто хадагалжа ябаад, эрэлхэг зоригтой, хатуу шанга зан абаритай Бадам гуай ёhотойл эрэ хүн байhанаа гэршэлээ.

Тиибэшье, тоонто нютагайнь алтан хүрьhэн, түрэhэн гуламтынь элшэ гэрэл, анхан амталhан аршаан булагшни, эхэ дайдыншни энхэрэл- татаса газар дэлхэй дээр гансахан ха юм даа.Хүн бүхэнэймнай хэзээдэшье, эдлэhэн охорхон наhанайнгаа hүүлшын сагай эрмэг дээрэ тулахадаа, дурсан дурдаха юумэмнай – түрэл тоонтомнайл ха юм даа.

Санжай-Ханда Дармаева

Авторизуйтесь, чтобы получить возможность оставлять комментарии